HISTORIA ZAKŁADU HISTORII GOSPODARCZEJ UAM

Historia zakładu

Osoba profesora Jana Rutkowskiego (1886-1949), profesora Uniwersytetu we Lwowie – powołanego w 1920 r. na nowopowstałą Katedrę Historii Gospodarczej na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego – zapoczątkowała historię obecnego Zakładu Historii Gospodarczej UAM. Została ona przerwana na okres okupacji niemieckiej, kiedy większość profesorów, w tym także prof. Rutkowski, Uniwersytetu Poznańskiego wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa. W okresie bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej nastąpiło z inicjatywy prof. Rutkowskiego reaktywowanie Seminarium Historii Gospodarczej na Wydziale Prawno-Ekonomicznym, gdzie utworzono w roku 1945 ponownie Katedrę Historii Gospodarczej. W roku 1948 doszło do zmian organizacyjnych i Katedra Historii Gospodarczej została, w ich następstwie, włączona w skład powołanego w tymże roku międzywydziałowego Instytutu Historycznego, którym do swojej śmierci kierował prof. Jan Rutkowski. Rok później, po przedwczesnej śmierci prof. Rutkowskiego, nadzór nad katedrę objął, jako kurator prof. Zygmunt Wojciechowski.

czytaj dalej...

Aż do 1950 roku funkcjonowała ona jednak w ramach Wydziału Prawno-Ekonomicznego, kiedy to w roku 1950 została przeniesiona na Wydział Humanistyczny (od 1952 roku Wydział Filozoficzno-Historyczny). Natomiast za stronę naukową i dydaktyczną odpowiadali równolegle w tym okresie: prof. Stanisław Hoszowski – prace doktorskie, dr Janusz Deresiewicz – prace magisterskie i dr Władysław Rusiński – wykłady z historii gospodarczej. W roku akademickim 1950/1951 z katedr historycznych Instytutu Historycznego utworzono Zespół Katedr Historycznych. Natomiast już rok później, w toku dalszych reorganizacji, Zakład Historii Gospodarczej wszedł skład Katedry Historii Polski, a kierownictwo nad nim przejął prof. Stanisław Szczotka (1912-1954) – wcześniej kierownik Zakładu Historii i Socjologii Wsi na Wydziale Rolniczo-Leśnym UP. W okresie jego kierownictwa nastąpiły kolejne zmiany organizacyjne, które ukształtowały ostatecznie, obecną strukturę Zakładu i określiły jego lokalizację. Następstwem wydarzeń czerwcowych w Poznaniu była zmiana atmosfery wokół szkolnictwa wyższego i próba wyeliminowania negatywnych zjawisk, będących skutkiem ustawy o szkolnictwie wyższym z 1951 roku. Na fali tych zmian powstał Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, który powołano na bazie działającego dotychczas Zespołu Katedr Historycznych. Fakt ten stał się początkiem nowego otwarcia w dziejach Katedry Historii Gospodarczej, która od tego momentu stała się integralną częścią Instytutu Historii. W skład katedry wchodziły dwa zakłady: Historii Gospodarczej Polski i Historii Gospodarczej Powszechnej. Niestety, historia polityczna kraju związana z wydarzeniami marcowymi roku 1968, kolejny raz odcisnęła się pośrednio na dziejach Katedry, kiedy to z dniem 1 września 1969 roku nastąpiło przekształcanie katedr w zakłady i dotychczasowa Katedra Historii Gospodarczej została przemianowana na Zakład Historii Gospodarczej.

Natomiast niezwykle ważną stroną powyższych przekształceń organizacyjnych do końca lat 60. ubiegłego stulecia były zmiany zachodzące na stanowisku kierownika Katedry/Zakładu Historii Gospodarczej. Po tragicznej śmierci prof. Szczotki na czele Katedry stanął prof. Władysław Rusiński (1911-1986) i kierował nią do 1962 roku, kiedy przeszedł do Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Poznaniu (obecnie – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu). Jego następcą został prof. Czesław Łuczak (1922-2002) i pełnił tę funkcję aż do swojego przejścia na emeryturę w roku 1992. W latach 1992 -2007 kierownikiem Zakładu był prof. Stefan Kowal, a po nim stanowisko objął dr hab. Roman Macyra, prof. ndzw.

W omawianym okresie następował systematyczny wzrost liczby pracowników Zakładu, z których wielu związało na stałe swój rozwój naukowy. W różnych okresach zawodowo z Katedrą Historii Gospodarczej, a następnie Zakładem związani byli następujący profesorowie i doktorzy: prof. Janusz Deresiewicz (kierował Katedrą i Zakładem Historii Gospodarczej na Wydziale Prawa UAM), prof. UAM dr hab. Witold Szulc, prof. dr hab. Jerzy Topolski, prof. Stefan Kowal, prof. UAM Bożena Górczyńska-Przybyłowicz, dr Urszula Cynalewska, dr Teresa Dohnal, dr Tadeusz Filipiak, dr Marek Żurowski, dr Andrzej Dmitrzak, dr Anna Bitner-Nowak, dr Miron Urbaniak, dr Zdzisława Szymańska-Chlebowska, dr Monika Frąckowiak, dr Przemysław Pluciński i dr Regina Pacanowska. W chwili obecnej kadrę naukową Zakładu tworzą: prof. ndzw. dr hab. Roman Macyra, prof. UAM dr hab. Tadeusz Janicki, dr Lucyna Błażejczyk-Majka, dr Joanna Jaroszyk-Pawlukiewicz, dr Jan Miłosz i dr Marcin Graban.

Działalność naukowa Katedry, a następnie Zakładu w znacznym stopniu była wyznaczana przez poszczególnych jej kierowników, ale zauważyć można silny wpływ badań zapoczątkowanych przez prof. Rutkowskiego. Jego pionierskie – jak na czas, w którym przyszło Mu żyć i pracować – badania (wespół z prof. Franciszkiem Bujakiem), otworzyły polską naukę na potrzebę prowadzenia badań nad gospodarką narodową i nie tylko. Wskazały, że studia nad problemami agrarnymi, podziałem dochodu narodowego, gromadzeniem i uporządkowaniem statystyki gospodarczej, są równie istotne, jak analiza społeczno-polityczna i kulturalna dziejów narodowych. Z kolei doświadczenia wojenne profesora Rutkowskiego zadecydowały o nowych obszarach badań, podjętych przez Niego i jego uczniów, które skoncentrowały się na dwóch dziedzinach:

  • utrwaleniu dla potomnych doświadczeń ostatniej wojny i,
  • wykorzystanie tychże źródeł do dalszej pracy nad dziejami narodu i państwa.

Odrębnym polem zainteresowań pozostawały badania nad polskim rzemiosłem i przemysłem, który to projekt w zamierzeniach prof. Rutkowskiego miał ukazać zakres tego zjawiska na ziemiach polskich. Projekt ten został rozpisany na seminarzystów Profesora, którzy opracowali, tak jak przyszły prof. Łuczak wybrany obszar przemysłu – w tym przypadku przemysł spożywczy, niestety po śmierci Profesora prace w tym kierunku zostały zaniechane. Za czasów prof. Szczotki rozszerzono zakres poszukiwań naukowych na dzieje polskiego chłopstwa; z kolei w okresie prof. Rusińskiego szerzej zainteresowano się dziejami społecznymi i gospodarczymi ziem polskich w epoce rozwijającego się kapitalizmu.

W latach 60. i 70. problematyka naukowo-badawcza Katedry koncentrowała się wokół następujących grup zagadnień:

  • stosunki gospodarcze na Pomorzu i Wielkopolsce w okresie zaborów i dwudziestolecia międzywojennego;
  • rozwój gospodarczy Ziem Zachodnio-Północnych i Wielkopolski w latach PRL-u;
  • kontynuowano badania nad rozwojem polskiego przemysłu w XIX i XX wieku;
  • dzieje gospodarczo-społeczne Polski i Europy w czasie II wojny światowej;
  • polityka ekonomiczna Niemiec na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej oraz w innych krajach okupowanych w tym okresie, ze szczególnym naciskiem na gospodarkę Jugosławii;
  • struktury społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem studiów nad ekonomiczną pozycją klasy robotniczej w Polsce.

Obecne kierunki badań wyznaczane są poprzez zainteresowania naukowe poszczególnych pracowników i koncentrują się one wokół następujących tematów:

  • historia samorządu terytorialnego i zawodowego w Polsce;
  • środowiska i elity gospodarcze w Polsce międzywojennej;
  • wieś polska pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej;
  • dzieje miast wielkopolskich;
  • handel towarowy, giełdy towarowe w dziejach w Polsce w XIX i XX w.;
  • rynek kapitałowy w Polsce w okresie międzywojennym;
  • studia na dziejami pieniądza i banków na ziemiach polskich;
  • stosunki w rolnictwie krajowym i europejskim;
  • rozwój infrastruktury przemysłowej w XIX i XX wieku;
  • historia gospodarcza i społeczna Stanów Zjednoczonych Ameryki;
  • społeczne i gospodarcze czynniki zmian cywilizacyjnych w XX w.;
  • emigracja w XIX i pocz. XX w.;
  • metody statystyczne i ekonometryczne w badaniach stosunków gospodarczych i społecznych;
  • przestępczość gospodarcza na ziemiach polskich.

Od początku powołania Katedry Historii Gospodarczej podjęto dzięki inspiracji prof. Rutkowskiego – zakończone sukcesem – starania założenia własnej biblioteki. W końcu lat 50. księgozbiór Katedry liczył około 6000 tomów i powstał z połączenia dawnych bibliotek Seminarium Historii Gospodarczej, Zakładu Historii i Socjologii Wsi oraz uzupełniono księgozbiorem prof. Rutkowskiego, zakupionym po jego śmierci. Z kolei od 1967 roku w ramach Zakładu wydawane jest rocznik – Studia Historiae Oeconomicae, którego strony poświęcone są prezentacji aktualnych problemów badawczych realizowanych w środowisku historyków gospodarczych, ekonomistów, prawników i socjologów. Od numeru 28, każde kolejny numer jest poświęcony określonemu problemowi badawczemu, który w opinii redakcji powinien korespondować z aktualnymi społecznymi i ekonomicznymi tematami.

Ostatnia dekada, po 2006 roku była dla Zakładu Historii Gospodarczej okresem aktywności naukowej w nowych obszarach badań naukowych. Istotne znaczenie w tym zakresie miało nawiązanie współpracy z Muzeum Narodowym w Poznaniu i Archiwum Państwowych w Poznaniu. W wyniku tej współpracy rozpoczęto realizować od roku 2008 cykl konferencji pod wspólnym tytułem „Studia na dziejami pieniądza i bankowości na ziemiach polskich”. Każda z 4. konferencji poświęcona została innemu regionowi Polski (Wielkopolska, Śląsk, Pomorze i Małopolska). Ich dotychczasowym rezultatem było wydanie 2. monografii („Pieniądz i Banki w Wielkopolsce” i „Pieniądz i Banki na Śląsku”, a kolejne są w przygotowaniu). Jest to projekt łączący wyniki badań różnych środowisk naukowych m.in.: numizmatyków, archiwistów, historyków gospodarczych, muzealników, ekonomistów, literaturoznawców i historyków sztuki.

Z kolei nawiązanie współpracy z Pracownią Socjologii Miasta UAM zaowocowało ukazaniem się dwóch publikacji dotyczących współczesnych problemów wielu miast związanych z rewitalizacją ich historycznych części (publikacje: „Deklinacja odnowy miast. Z dyskusji nad rewitalizacją w Polsce”, Poznań 2012; Nowe życie w mieście? Dylematy rewitalizacji, Poznań 2014). Ponadto efektem tego porozumienia była zorganizowana w 2011 roku ogólnopolska konferencja pt. „Rewitalizacja polskich miast. Dyskusja o kierunku zmian”, która zgromadziła socjologów, architektów, urbanistów i historyków, dyskutujących o plusach i minusach, historii i przyszłości rewitalizacji w Polsce.

Ostatnią tego typu inicjatywą było wiosną 2016 roku zorganizowanie we współpracy z Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk konferencji dotyczącej przestępczości gospodarczej w warunkach systemu nakazowo-rozdzielczego. Rozpoczyna ona kolejną serię spotkań naukowych dotyczących analizie i syntezie niezwykle aktualnego współcześnie problemu, jakim jest przestępczość gospodarczą. Brak jakiegokolwiek interdyscyplinarnego spojrzenia na to zagadnienia było przesłanką, która połączyła przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych i instytucji, a patronatem honorowym objął ten projekt Komendant Wojewódzki Policji w Poznaniu.

Kierownicy Katedry/Zakładu Historii Gospodarczej UAM:
Prof. dr Jan Rutkowski 1920-1949
Prof. dr Zygmunt Wojciechowski 1949-1951(?) – kurator
Prof. dr hab. Stanisław Szczotka 1952-1954
Prof. dr hab. Władysław Rusiński 1954-1962
Prof. dr Czesław Łuczak 1962-1992
Prof. dr hab. Stefan Kowal 1992-2007
dr hab. Roman Macyra, prof. ndzw. 2007-